DIKTA OG BYGDA

Hauge hadde bygda og det nære som si inspirasjonskjelde samstundes som det fjerne kom nær gjennom bøker. Han er både lokal og universell i diktinga si. Ja, gjennom det enkle og nære finn Olav H. Hauge allmenngyldige og universelle sanningar. Eg vil i det fylgjande ta for meg nokre dikt som er inspirerte av lokale fenomen. Dette kan best gjerast av ein med god lokalkunnskap. Arbeidet kan vera eit bidrag til å knyta natur og kultur betre saman. Det kan vera eit supplement til grunnkurs naturbruk ved Hauge sin gamle skule, Hjeltnes gartnarskule, eller eit bidrag til andre interesserte Hauge-lesarar.

Ulvik er ei fruktbygd med blømande hagar om våren, men sommaren og hausten kan vera kald og frukthausten er ikkje alltid like god. Men ein får vera nøgd med det ein får så langt mot nord. Bygda ligg på 61 breiddegrad.

GRØNE EPLE

Summaren var kald og regnfull.

Bygdi ligg på 61° breidd.

Lat oss flytta oss til hagen på Rossvoll der lyrikaren sat og såg ut over verda det meste av livet. Og for å illustrera korleis han sameina det nære og det fjerne, så lat oss ta til med diktet om T`ao Chi`en. Her er lyrikaren i si største inspirasjonskjelde.

T'AO CH'IEN

Kjem T`ao Ch`ien

på vitjing ein dag, vil eg

syna han kissebærtrei og aplane mine,

eg vil helst han skal koma um våren

når dei stend i blom. Etterpå skal me sitja i skuggen

med eit glas sider, kanskje kan eg syna han

eit dikt - um eg finn eitt han likar.

Drakane som skyt yver himmelen med gift og røyk etter seg,

gleid stillare i hans tid, og fleire fuglar kvitra.

Her er ingen ting han ikkje vil forstå.

Meir enn fyrr har han hug til å draga seg attende

til ein slik hageflekk.

Men eg veit ikkje om han gjer det med godt samvit.

T`ao Ch`ien levde i Kina frå 364 til 427, så det er eit luftig tankesprang Hauge gjer her. Det var vel eit typisk trekk med Hauge at personar, historie, litteratur og forfattarar frå fjerne tider stod levande for han, kanskje meir levande enn folk frå samtida. Og han kjende mange av desse personane frå tidlegare tider så godt at han kommuniserer med dei direkte i dikta sine.

Og lat oss medan me er i hagen til Hauge, lesa diktet "Kissebærtreet". Dette diktet som Hauge sjølv truleg likte aller best å lesa for andre. Og det er av mange kalla Hauge sitt finaste dikt. Det ber fint i seg både det lokale og det globale. Me kjenner angen av det blømande treet i lyrikaren sin hage, men diktet ber og med seg eit pust frå meir eksotiske strøk.

Kirsebærtreet

Det stend eit tre i hagen

og sprikjer i vårkalde dagen

med skinande nysnjo-grein.

Det duskar mot stoveglaset

og drys yver fjordgamle graset

blomane ein for ein.

Og det er kissebærtreet

innanfor hageleet

som blømer i tidleg vår.

Mot gråe skytjeveggen

luter den krokne leggen

og signar oss atter eit år.

Tusund angande blomar

brusar mot tak og plomar;

heilagt og kvitt og stilt

skin det i døkke næter

og freden i tunet gjæter

- ei jarteikn på vår og mildt.

Det speglar seg bljugt i strondi,

og minner um austerlondi,

um japanske hagar og dikt.

Det tøygjer toppen i tråe

mot alle snjofjell blåe,

til vår i kulden vigt.

Kirsebærtreet er det treet som blømer fyrst. Det har ikkje mykje å seie økonomisk for gartnaren, men det er det fyrste teiknet på ein blømande vår. Det blømande treet ber med seg bod om noko som står for døra, og det gjev tanken venger.

Kirsebærtreet har noko eksotisk over seg, samstundes som det er eit kjent tre for ein gartnar. Men Hauge skriv og dikt om dei meir tradisjonelle trea han såg kring seg. Han har kunnskapar om andre tre enn dei som finst i frukthagen. Han har god artskunnskap og kjenner ein ask frå ei osp og ei eik frå ein lønn.

Om bjørki har Hauge skrive to dikt. I samlinga "Under bergfallet" (1956) er bjørka omtala slik:

BJØRKI

Bjørk

i fureskog

- ei grøn fane

i ung vår.

Men furua er

myrk og stur.

I "Dropar i austavind" frå 1966 skriv han om bjørki på denne måten:

Samanliknar ein desse to dikta, som kom ut med 20 års mellomrom, finn ein at diktet frå fyrste samlinga har moderne trekk. Det manglar rim. Men det er nokså regelmessig i oppstillinga. Stemninga i det fyrste diktet er tung og er farga av Hauge sin livssituasjon, og teiknsetjinga er om lag som i normalmålet. Det siste diktet er mykje lysare. Her ligg humoren på lur i slutten av strofa.

Diktet "Ospi" finn me og i "Dropar i austavind". Det liknar mykje på "Bjørki" i frå den same samlinga. Me kan sjå at dei er skrivne i same tidbolken. Glimtet i auga er der, og stilen er den same, men dette diktet har likevel eit par rim:

Eg veit korleis

flinten blir til,

sa ospi, og blikra

ved led,

ho er seig

som vassdrukken ved.

Og seigjer dei sant,

skal det finnast

blå diamant.

Og Hauge har ikkje berre sett trea i sin sommarskrud. I ungdommen skriv han om "Frostskadd apal" og "Is-soleia". Dei fortel om ei kald og vanskeleg tid, og har begge klare sjølvbiografiske drag.

FROSTSKADD APAL

Gud vite kva som kom åt deg,

stakkars skrøpelege krake,

som berre vil bløma og bera

og stå og luva på rot.

Dei hine renn ljose og rake,

men du gjeng heller tilbake

og kryler deg marki imot,

brodda med sporar og spjot.

Varsamt løyser eg torva

og høgg av ei rot med spaden.

Inni er berre svartved

etter ein kuldebolk.

Løynleg du leid av skaden

og sturde i svellande svaden

halvt millom liv og daude

og stod der til spott for folk.

Sparsam jordsogi sevje

og tungvunne salt i auren

du gøymde i sella og knytte

i duld til kvilande knupp.

Svarte var åri, og mauren

jakta på lus i lauvet,

til knuppane braut ein vår

og armodi lyste upp.

Merkt, og minna um døden

vaknar livet i angest

som det har lenge sove

framfor sin undergang...

Armaste livet gøymer

ein draum attum hjarteblad.

Såri til ulivs samlar

den rotskadde apalen saft

til frukter med rike kjernar.

Og skalden samlar kraft

og høgg sine syner i laft

i endå eit siste kvad.

"Apal i snø" frå "Dropar i austavind" tjue år seinare er ein sonett⁷. Det er såleis eit svært bunde dikt. Det er og eit vinterbilete, men tonen her er meir optimistisk. Her ligg draumen bak den kalde vinteryta:

APAL I SNØ

Ein apal utfor glaset i låg sol blør,

bøygd ned av snø. Atthangande, skrukka

blad skrøyver munaleg upp hans bør;

i epli som heng att, har fuglar plukka.

Han stod i snø i vår, stod søt og ør

i humlesurr og gav og tok av lukka;

og bladi smidde, nøytte alle glør,

til struten kart i lauvet mulen rukka

og vart til eple, kantute og grå.

Dei laga skurv og tege rosor på,

alt med dei rodna under doggi blå.

Dei datt i doggvått gras, og regn og vind

sleit lauvet av han. Av solkraft sogi inn

byggjer han draumar att bak borkgrå kinn.

Me tek med endå eit dikt om ein apal. Det handlar om det gamle som må vika for det nye og den nye tida. Både eplesortar og tankar kan verta for gamle og ukurante. Ved å fjerna det gamle kan ein sjå klarare. Det gjeld både utsynet over fjorden og klarsyn for tanken. Men utviklinga har både positive og negative sider. Noko går tapt med det gamle.

EG HOGG NED DEN STORE APALEN UTFOR GLASET

Men eg hogg han ned.

Det vart ljosare, eg kan

god skugge, soli glytte gjenom greinene inn

skal eg brjota han upp og slå han sund til ved.

Sørvest for kyrkja låg det gamle skulehuset der Olav H. Hauge hadde lært å lesa og skriva. Den 25. april 1940 brann skulen ned under det tyske angrepet på Ulvik. Det vart sett opp ei brakke på staden. Men i 1952 vart det bygt ny skule på Skeie. I diktet "Skuleplassen" teiknar Hauge eit bilete frå si eiga skuletid, men situasjonen er ikkje ulik den nokon kvar har vore vitne til.

SKULEPLASSEN

Når klokka ringjer

for fyrste timen,

ligg skuleplassen att

som eit konkret dikt.

Tett trakk av gruppor

framfor inngangen

sakleg dryftande

månerakettar

og sekundar i St.Moritz.

Halvferdige snømenner

stend att

etter dei minste.

Rundt veggene far

etter einstødingar,

der stod han og ho.

På uthusveggen

ei spræne av snøballar,

ei knust rute på do,

yver døri til styraren

eit svivyrdsleg kast.

Bokstavar i snøen:

Solveig + Knut,

Åse + -- han rakk

å strjuka det ut.

Ute på plassen

bol etter slagsmål,

dropar av naseblod

og ein grøn vott.

Ute i fjorden på søraustsida ligg den veglause grenda Bagne. Her er ein gard som blir kalla Brunnen. Her er lite sol og jorda heller skrinn. I grenda bur det to eldre menneske i periodar av året. Men ein gong hadde Bagne jamvel sin eigen skule, og rutebåten gjekk innom.

Sjølv ein slik gard som Brunnen kan under særlege vêrtilhøve få eit kronår, jamvel når andre opplever ein dårleg haust. Om eit slikt år er det Hauge skriv i diktet "Brunnen¹⁰". Men mannen i Brunnen opplever lita glede ved å ha god avling sjølv, når dei andre ingenting har:

skein som aur.

i gufsut vind.

blåflis = ein grasart baksølt= lite sol

Me har teke utgangspunkt i det nære, hagen og trea omkring. Det er sjølvsagt ikkje meint å vera ein fullstendig gjennomgang av korleis Hauge brukar det nære miljøet i diktinga si. Men meiniga er å visa samanhangen mellom natur og dikt, og å visa korleis motiva blir farga av kjensler og tankar i ulike livssituasjonar. Bortsett frå sonetten som stiller absolutte krav til forma, så viser dikta ei utvikling frå meir tradisjonsbunden dikting til modernisme.

Og me held oss på tunet på Rossvoll og katten møter oss:

KATTEN